حذف صفر از واحد پولی ایران / آیا قرآن جایگزین موفقی خواهد بود؟

محمدباقر قالیباف رئیس مجلس نمایندگان پس از اخذ موافقت شورای نگهبان، قانون حذف چهار صفر از پول ملی را برای اجرا به مراجع ذیربط ارجاع داد.

حال با آغاز روند حذف چهار صفر از واحد پولی ریالی و تجمیع این تصمیم، مهم ترین سوال این است که آیا این اقدام می تواند منجر به اصلاحات عمیق اقتصادی در کشور شود یا صرفا تلاشی ظاهری است؟ صفرهای حذف شده ممکن است دوباره در آینده بازگردند؟

در محتوای مصوبه مجلس شورای اسلامی و پس از رفع ایرادات شورای نگهبان، قانون اصلاح بند «الف» ماده 58 بانک مرکزی را تصویب کرد. در این اصلاحیه و برخلاف پیش‌نویس اولیه، واحد ارزی «ریال» به عنوان واحد رسمی باقی مانده و واحد جدیدی معادل 10 هزار ریال فعلی معرفی شده است.

بر اساس این مصوبه واحد پول رسمی همچنان «ریال» و اجزای آن «قرآن کریم» است. به این ترتیب هر واحد ریال معادل 100 قرآن است.

این طرح که با 144 رای موافق و 108 رای مخالف تصویب شد، حاصل بیش از سه دهه بررسی کارشناسی و تغییرات مکرر در دولت ها و مجامع مختلف کشور است.

پیشینه تغییرات پولی در ایران ایده حذف صفر از پول ملی اولین بار در سال ۱۳۷۲ توسط بانک مرکزی مطرح شد. اما با وجود افزایش مکرر نرخ تورم و کاهش قابل توجه ارزش ریال، این طرح هرگز اجرایی نشد. حتی در سال 2010، زمانی که دولت موافقت خود را با حذف چهار صفر اعلام کرد، این برنامه به دلیل ملاحظات سیاسی و اقتصادی متوقف شد.

در سال ۱۳۹۷ دولت دوازدهم لایحه جدیدی را برای اصلاح قانون پول ارائه کرد که مجلس دهم با بررسی و اصلاح آن موافقت کرد. اما این طرح به دلیل ابهام در مسائل مربوط به تعهدات بین المللی از سوی شورای نگهبان متوقف شد. دولت چهاردهم با اصلاح و تصویب مجدد این لایحه توانست موافقت شورای نگهبان را به دست آورد و سرانجام پس از سه دهه این اصلاحات قانونی شد.

اولویت اجرای تدریجی و دوره انتقالی معین طبق قانون جدید است و حذف صفرها به تدریج اجرا می شود. بانک مرکزی متعهد است طی دو سال آینده تمامی زیرساخت های فنی، آموزشی و اطلاعاتی مربوطه را آماده کند. سپس طی یک دوره انتقال سه ساله، اسکناس های قدیم و جدید به طور همزمان در گردش خواهند بود.

این روند بسیار شبیه به تجربه ترکیه در سال 2005 است که در آن دولت توانست با ایجاد تعادل در شرایط مالی و اقتصادی این پروژه را با موفقیت اجرا کند. اما در کشورهایی مانند ونزوئلا و زیمبابوه، اصلاحات ضعیف ساختاری منجر به شکست چندین بار این پروژه و تشدید تورم شده است.

پنج شرط اساسی برای اطمینان از موفقیت حذف صفرها طبق تحقیقات بین‌المللی از جمله مقاله «کارناده و آدیجایا (2017)» و بر اساس داده‌های بانک جهانی، موفقیت حذف صفرها به پنج عامل اصلی بستگی دارد. اول، انضباط مالی دولت، که شامل مدیریت کسری بودجه و کاهش اتکا به چاپ پول است.

در مرحله بعد استقلال بانک مرکزی و جلوگیری از نفوذ سیاسی در سیاست های پولی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. کنترل انتظارات تورمی نیز موضوع مهمی در این فرآیند است. این بدان معناست که ذهنیت کلی نسبت به بی ثباتی قیمت ها باید تغییر کند.

شرط چهارم ثبات سیاست و وجود ثبات سیاسی است که از تغییرات نامنظم و ناگهانی در تصمیمات اقتصادی جلوگیری کند. آخرین شرط وجود ذخایر ارزی کافی و قدرت در بخش خارجی برای حمایت از پول ملی در برابر فشارهای خارجی است.

تجربه کشورهایی مانند ترکیه، برزیل و لهستان نشان می‌دهد که این اصلاحات تنها در صورت وجود این عوامل کلیدی مؤثر و پایدار خواهد بود.

چالش های معلق ایران: از محدودیت های بودجه گرفته تا تغییرات سیاسی، تحلیل وضعیت ایران نشان می دهد که برای دستیابی به این شرایط با موانع زیادی روبرو هستیم. ساختار بودجه کشور به شدت متکی بر درآمدهای نفتی است و تحریم های اقتصادی دسترسی ایران به ذخایر ارزی را محدود کرده است.

در طول سال ها، دولت ها از منابع بانک مرکزی برای پوشش کسری بودجه استفاده کرده اند که منجر به چاپ پول و تورم شده است. بر اساس آمار تا اواسط سال 1403 هجری قمری حجم بدهی دولت به بانک مرکزی بیش از 70 درصد افزایش یافت.

در این میان استقلال بانک مرکزی همچنان یک شعار باقی مانده است و این نهاد بیشتر به عنوان ابزار مالی دولت عمل می کند تا تنظیم کننده سیاست های پولی و کنترل تورم.

ثبات تورم و چالش‌های روانی جامعه از عمیق‌ترین جنبه‌های اصلاح نظام پولی و تأثیرات روانی و رفتاری آن بر جامعه است. مردم ایران سال هاست که به تورم ثابت عادت کرده اند و افزایش مستمر قیمت ها نوعی ذهنیت تورمی را در فرهنگ اقتصادی نهادینه کرده است.

بدون تغییر این ذهنیت، حذف صفرها کمکی به بازسازی اعتماد عمومی نخواهد کرد. تجربه کشورهایی مانند غنا و برزیل نشان می دهد که موفقیت این تغییرات تنها در صورتی حاصل می شود که با برنامه های آموزشی، افزایش ارتباطات و ثبات اقتصادی همراه باشد.

اگرچه بانک مرکزی بر اساس قانون وظیفه اطلاع رسانی و آموزش مردم را بر عهده دارد، اما تغییرات اساسی تنها با اجرای اقدامات عملی و نتایج ملموس در جامعه امکان پذیر خواهد بود.

فشار تحریم ها و خطرات ناشی از بی ثباتی سیاسی یکی از موانع اصلی اجرای این طرح، تاثیر تحریم های اقتصادی و کمبود منابع ارزی است. تحریم های اعمال شده توسط آمریکا و سازمان ملل، ایران را از تعاملات مالی جهانی و جذب سرمایه گذاری محروم کرده است.

در نتیجه، توانایی بانک مرکزی برای حفظ ارزش ارز جدید در مواجهه با نوسانات ارزی محدود خواهد شد. هر گونه شوک به ارز در نهایت می تواند ارزش پول جدید را بیشتر تضعیف کند و اعتماد عمومی را نسبت به این تغییرات تضعیف کند.

آینده اصلاحات پولی چگونه خواهد بود؟ طرح اصلاح پول ملی ایران پس از سال ها بحث و بررسی، اکنون در حال اجراست. اما بدون انجام اصلاحات ساختاری اقتصادی و مالی، تقویت استقلال بانک مرکزی و جلب اعتماد عمومی، این اقدامات نمی تواند به نتایج مطلوب برسد.

در چنین شرایطی، اجرای حذف چهار صفر از پول ملی تنها به فرآیندی پرهزینه و زمان‌بر تبدیل می‌شود و تنها به‌طور موقت مؤثر خواهد بود.