نگاهی به اندیشه سیاسی جریان شیرازی | بازتاب امروز

حسین بلاج، پژوهشگر اندیشه سیاسی در یادداشتی با عنوان «نگاهی به اندیشه سیاسی جریان شیرازی» که در اختیار بازتاب امروز قرار داده، نوشت:

مقدمه

خاندان حسینی شیرازی که در این نوشتار با عنوان جریان شیرازی نام برده می شوند، بخشی از یک دودمان پر نفوذ و اهل علم ایرانی با صبغه ای طولانی در عراق عراب، خاصه در نجف اشرف و کربلای معلی می باشند. شیرازی ها از وابستگان نسبی  میرزای شیرازی بزرگ؛ صاحب فتوا تحریم تنباکو  می باشند.

با ورود سید محمد حسینی شیرازی به عنوان عالم و مرجع تقلید جریان شیرازی به نوعی پایه گذاری شد و به دلیل کثرت التالیف بودن ایشان در موضوعات مختلف اندیشه ها و مواضع خاندان شیرازی ظهور و بروز پیدا کرد و از کربلای معلی فراتر و به کشورهایی نظیر: کویت، سوریه و ایران رسید. بنیانگذار جریان شیرازی، به اسلام سیاسی باوری عمیق داشت و همچنین فعالیت هایش بعد جهانی داشت.

میگوییم جریان شیرازی؛ چون با عقبه ای قوی و به هم پیوسته در مقیاس جهانی و با  اهداف متعدد و عظیم در پی آنان هستند و دارای اندیشه های خاصی نیز می باشند. با رحلت مرجع سید محمد حسینی شیرازی، وارث و مغز متفکر جریان سید صادق حسینی شیرازی شد و با ادامه و گسترش برنامه ها سعی در پیشبرد اهداف کرده است.

در این نوشتار که در واقع شروع پژوهشی ادامه دار، عمیق و گسترده در مورد آرا، افکار و عملکرد جریان شیرازی از جهات مختلف  می باشد، سعی داریم تا با نگاهی اجمالی به دو مفهوم بنیادین  از فقه سیاسی آیت الله سید محمد حسینی شیرازی بپردازیم.

تبارشناسی: سید مهدی حسینی شیرازی (پدر) / سید محمد حسینی شیرازی (پسر ارشد) / سید صادق حسینی شیرازی (پسر کوچک و بعد از رحلت  برادر ارشد، مرجع، بزرگ تشکیلات و جریان شیرازی ها). پایگاه اولیه و اصلی اینان در کربلای معلی بوده است و  حوزه های درس و بحثشان در حوزه کربلا از رونق خاصی برخوردار بوده است.

سید محمد حسینی شیرازی (۱۳۰۷-۱۳۸۰ش.)؛ بنیانگذار و مغز متفکر جریان شیرازی ها: وی تحصیلات حوزوی را در سن۹ سالگی شروع کرد و دروس مقدماتی و عالیه حوزه را تحت نظر اساتیدی چون: آیت الله سید میرزا مهدی حسینی شیرازی، آیت الله سید هادی میلانی طی نمود. ایشان در سن ۴۴سالگی بر اثر فشارهای رژیم بعث، از عراق به کویت رفتند و در سن ۵۲ سالگی در قم سکنی گزیدند. (۱)

به جرات می توان گفت که ایشان پر تالیف ترین عالم شیعی می باشد که در مورد موضوعات مختلفی قلم فرسایی کرده است. در واقع به سختی می توان ایشان را در دسته بندی های متعارف حوزه علمیه قرار داد. شالوده اصلی فکر و اندیشه ایشان سنتی بود اما جزء اولین علما و حتی می توان گفت اولین مرجعی بود که از ابزارهای مدرن برای تبلیغ دین اسلام و مذهب تشیع استفاده کرد.

سید محمد شیرازی با آن صبغه خانوادگی و عنایت و اهتمام به کار منظم فکری،رسانه ای و اجتهاد خاصی که از اسلام سیاسی داشت بعد از فوت عملا و به معنای حقیقی کلمه به یک جریان تبدیل شد.

فقه سیاسی: اندیشه های ایشان نه تنها در باب تشکیل حکومت اسلامی در عصر غیبت با رهبر انقلاب و اکثریت فقها  و مراجع همراه انقلاب متفاوت بود بلکه در مباحثی نظیر وحدت مسلمین،مرزهای جغرافیایی نظرات خاص و بطور کلی  خلاف  اجماع داشت. سیاست از متن اسلام نشات گرفته است. ایشان سیاست را اینگونه تعریف می کنند: سیاست عبارت است از اداره کشورها و ملت ها.

واجب شرعی است بر یک روحانی که مانند: وجوب نماز و روزه به ابعاد حاکمان ستمگر در ساحت اسلامی اهتمام بورزد، تا زمام امت را علمای مرشد به دست گرفته و آن چنان که خداوند سبحان خواسته امت را رهبری کنند.(۲). ایشان  برای مدرسان و عالمان علوم دینی روشنگری و مبارزه برای ساقط کردن حکومتی غیراسلامی را ضروری و واجب می داند تا اینکه حکومت اسلامی برپا گردد.

دو مفهوم بنیادین در فقه سیاسی:

الف) شورای مراجع تقلید: دال مرکزی مرجع راحل در فقه سیاسی مفهومی به نام شورای مراجع تقلید است. این مفهوم و مدل حکومت اسلامی در واقع ابداع و ابتکار ایشان است و تا حد اطلاع راقم این سطور اکثیریت مطلق فقها و مراجع تقلید شیعه با این مدل از حکومت اسلامی همدلی ندارند.

شورای مراجع از دیدگاه فقه اسلامی در زمان غیبت امام معصوم(ع) تنها با تحقق شورای مراجع است که حکومت مشروعیت پیدا خواهد نمود،بنا بر این حتی اگر یک فقیه جامع الشرایط-به جای شورا-در راس حکومت قرار گیرد،باز آن حکومت غیر شرعی خواهد بود.

جای هیچ شک و تردیدی نیست که تشکیل حکومت و اداره شئون امت یکی از اختیارات پیامبر اکرم(ص) و ائمه طاهرین(ع) می باشد، و در زمان غیبت فقها،با یکایک آنها نائب امام معصوم(ع)شمرده می شوند، بنابراین مجموعه فقهائی که شرایط ولایت بر مسلمانان آنگونه که در روایات وارد شده را دارا بوده،و به عنوان مرجع تقلید از سوی مردم انتخاب شده باشند،باید در این شورا شرکت داشته باشند.(۳)

طبیعتاً سید محمد شیرازی به مانند اکثریت فقها و مراجع هم عصر و ماقبل از خود بطور کلی نه تنها سیاست را از دین جدا نمی دانست  بلکه دین اسلام را برای اداره جامعه دارای برنامه های متنوع و دقیقی می دانست. اما آنچه اندیشه و قلم ایشان را جدا از دیگر مراجع کرده است نظرات و اجتهادات خاص و به تعبیری شاذ در حوزه فقه سیاسی  می باشد.

فقیه شیرازی هیچ حکومتی را بجز حکومت تحت مدل ذکر شده خود اسلامی نمی داند و در این مساله اصلا اهل رواداری و تسامح نیست و به تکثرگرایی در باب حکومت اسلامی اعتقادی ندارد. در حقیقت با طرح این مدل حکومت اسلامی قاعدتا باید نگاه ایشان به نوعی تحت عناوینی چون: فدراسیون کشورهای اسلامی یا فدرالیسم کشورهای اسلامی باشد چرا که مراجع از ملیت های مختلف هستند و با توجه به نظرات ایشان در مساله مرزهای جغرافیایی جز این نمی توان نتیجه ای دیگر گرفت.

همین نظرات خاص و غیر قابل انعطاف سرآغاز برخوردها و مخالفت ها با انقلاب اسلامی ایران شد و از ابتدایی دهه ۱۳۶۰هجری شمسی روابط با ارکان نظام نوپا بشدت تیره و تار شد.

ب) شور و مشورت (شورا) در برخی امور حکومت اسلامی: شورا اول دال شناور در مبانی  فقه سیاسی ایشان می باشد. شیرازی بزرگ با استفاده از قرآن و روایات مهمترین مساله را در اصل حکومت اسلامی مشورت می داند و مصادر و ماخذ این اصل را در قران و روایات اهل بیت اخذ می کند.

هر چیزی که به نحوی به شئون امت مربوط می شود بایستی در آن مشورت صورت گیرد خواه این مشورت در اصل یا اینکه در فرع باشد، همانند: مدارس، دانشگاه ها، بیمارستان ها، فرودگاه ها، کارخانجات، صنایع سنگین و غیره، زیرا این گونه مراکز با اموال و دارایی های امت دایر و راه اندازی می شود.

همچنین در مورد پست های دولتی از ریاست جمهوری، وزارتخانه، مجلس، استانداری، شهرداری، شهرداری، بخشداری و غیره، که این مشورت ناشی از دو جهت می باشد: اول: این گونه مراکز تماما از اموال امت است و در این مورد فرق نمی کند که از خمس باشد یا از زکات و یا از درآمد فروش معادن و مانند این ها، و هیچ کس حق ندارد در مال دیگری بدون اذن او تصرف کند. دوم:اداره این گونه مراکز و یا اداره شئون آن توسط دولت یا مردم خود نوعی تصرف در مال و نفس امت است و این تصرف جایز نیست مگر با اجازه مردم.

با توجه به نظرات فوق در منظومه فقه سیاسی وی سلسله مراتب و مسئولیت های گوناگون با وام گیری از مظاهر عصر جدید وجود دارد و ایشان به مسئولیت هایی چون:ریاست جمهوری معتقد هستند اما باید دید در چه حد و حدودی، در چه جایگاهی و اساسا این مشورت یعنی با چه کسانی و چگونه؟

در واجبات و محرمات مشورت اعتبار ندارد ولی در امور اجتماعی مشورت برای حاکم لازم و واجب است که هم در اصل حکومت حاکم و هم در تنفیذ به اجرا گزاردن احکام و قوانین،نظر خواهی و مشورت برای حاکم لازم و واجب است.(۴)

فقیه شیرازی با توجه به بینش اجتهادی خود مصداق های مشورت و عدم مشورت را تعیین کرده است به  عنوان مثال:اصل حجاب و یا اصل شرب خمراساسا در دایره مشورت جایی ندارد و همچنین نیز اصل تعیین شکل حکومت، اما در تعیین حاکم و مسایل جزیی مساله مشورت پررنگ می شود.

نتیجه گیری

با بررسی گذرا و اجمالی از دو مفهوم بنیادین در فقه سیاسی بنیانگذار جریان شیرازی واضح و مبرهن است که در بسیاری از جهات آرا و اندیشه های ایشان ابتکاری، خلاف اجماع و به تعبیری شاذ می باشد. مرجعی که اعتنایی به مرز و جغرافیا ندارد و در حقیقت به امت اسلامی شیعی باور دارد و برای اینان نظریه پردازی میکند و میانی فقه سیاسی وی از جهات مختلف تفاوت های اجتهادی با دیگر فقها و مراجع هم عصر و ماقبل از خود دارد.

دال مرکزی ایشان حکومت شورای مراجع تقلید می باشد و ذره ای از این نظر خود کوتاه نمی اید و مطلقا اهل تکثر گرایی در حوزه حکومت اسلامی نیست و همچنین اصل شور و مشورت در امور را به عنوان  اصلی مهم تلقی می کند نه اینکه  مساله ای فرعی و تزئینی  بداند.

منابع:

۱: زندگی نامه ایت الله العظمی سید محمد حسینی شیرازی،ناشر دیجیتالی:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

۲: سیاست از دیدگاه اسلام،سید محمد حسینی شیرازی،ترجمه:محدباقر فالی و عبدالصاحب یادگاری،ناشر دیجیتالی:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

۳: آزادی در اسلام،سید محمد حسینی شیرازی،ناشر دیجیتالی:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

۴:شورا در اسلام،سید محمد حسینی شیرازی،ترجمه:علی خنیفرزاده،ناشر دیجیتالی:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

انتهای پیام