کوروش هخامنشی؛ ذوالقرنین و 7 آبان | بازتاب امروز

حسین بلاج، پژوهشگر اندیشه سیاسی در یادداشتی با عنوان «کورش هخامنشی، ذوالقرنین و هفتم آبان» که در اختیار بازتاب امروز قرار داده، نوشت:

مقدمه

«اینک که به یاری مزدا تاج سلطنت ایران، بابل و کشورهای چهارگانه را بر سر گذاشته ام اعلام می کنم که: تا روزی که من زنده هستم و مزدا پادشاهی را به من ارمغان می کند کیش و آیین و باورهای مردمانی را که من پادشاه آنها هستم گرامی بدارم و نگذارم که فرمانروایان و زیر دستان من کیش و آیین و دین و روش مردمان دیگر را پست بدارند و یا آنها را بیازارند.» (۱)

متن بالا اولین بخش از فرمان کوروش کبیر می باشد که در روی استوانه گلی به زبان بابلی نو،در سالهای آخر قرن ۱۹ کشف شد. این فرمان به هنگام تسخیر بابل صادر شده است. هر فرد ایرانی که ذره ای از عشق و علاقه به میهن خویش را در دل داشته باشد از خواندن و دیدن این فرمان شادمان می شود و احساس غرور می کند. اینکه در بیش از ۲۵۰۰سال قبل پادشاهی موسس در ایران زمین طی فرمان هایی تضمین آزادی های گسترده حتی برای قوم مغلوب را می دهد حقیقتا جایی بسی افتخار و سربلندی دارد.

در این نوشتار قصد بررسی و واکاوی سلسله هخامنشی و موسس آن را نداریم چرا که کاری است عظیم و گسترده  که در صلاحیت راقم این سطور نمی باشد اما قصد داریم تا با جستاری گذرا در به مباحثی چون:کوروش هخامنشی و  ذوالقرنین  و روز هفت آبان بپردازیم.

اینکه  چرا در دهه های متمادی به بزرگان تاریخ باستان ما کمترین اهمیت ها داده نشد و بعضا سعی شد در هاله ای از ابهام و غبار قرار گیرند حقیقتا با کدام منطق عقلی و شرعی همخوانی دارد؟!؟  اینکه به مفهوم میهن استناد گذرا کردن و حرف از میهن را در راستای ملی گرایی دانستن و اساسا ملی گرایی را گناه نابخشودنی فرض کردن شوربختانه سالیان سال مطرح بوده و حتی سخن از نوروز باستانی به طرق مختلفی نهی یا توصیه نمی شد نوروزی که یادگار این دوران پر عظمت و مهم می باشد. البته در حین و  بعد از جنگ تحمیلی دوم (۱۲روزه) و جنگ تحمیلی سوم(۴۰روزه) این مساله میهن دوستی و اقبال نشان دادن به تاریخ ایران قبل از اسلام از طرف قاطبه مسئولین قدری قوت گرفت و به ما نشان داد که در وهله نخست در وقت تجاوز و دفاع  این  میهن و هم میهن است که در درجه اول  به داد هم می رسند. ایران عزیز باید باشد تا اسلام ناب محمدی و تشیع سبز علوی و نظام جمهوری اسلامی در آن روز به روز بالنده تر و توانمند تر و قدرتمندتر شوند.

اینکه در کشور ما نه بزرگداشتی از کوروش هخامنشی داریم و نه سریالی ساخته ایم و نه دانشگاه و خیابانی به نام وی کرده ایم در حقیقت از ضعف و سستی ماست نه اینکه با این ترک فعل ها جایگاه کوروش سست و بی مقدار می شود!

ذوالقرنین در قرآن:

عموم مفسرین در شأن نزول بخش هایی  از سوره “کهف” اینگونه گفته اند که دسته ای از یهودیان پرسش هایی از پیامبر اکرم(ص) کردند و از آن جمله درباره ذوالقرنین پرسیدند که این آیات نازل شد: «از تو درباره ذوالقرنین می‌پرسند. بگو: به‌زودی چیزی از او برای شما خواهم خواند. ما در زمین به او امکاناتی دادیم و از هر چیزی وسیله‌ای بدو بخشیدیم. تا راهی را دنبال کرد. تا آنگاه که به غروبگاه خورشید رسید، به نظرش آمد که [خورشید] در چشمه‌ای گل‌آلود غروب می‌کند و نزدیک آن طایفه‌ای را یافت. گفتیم: «ای ذوالقرنین، [اختیار با توست] یا عذاب می‌کنی، یا در میانشان [روش] نیکویی در پیش می‌گیری.» گفت: «هر که ستم ورزد، عذابش خواهیم کرد… و هر که ایمان بیاورد و کار شایسته کند، پاداش نیکوتر خواهد داشت و او را به کاری آسان وامی‌داریم.»

سپس راهی [دیگر] را دنبال کرد. تا آنگاه که به جایگاه برآمدن خورشید رسید. آن را چنین یافت که بر قومی طلوع می‌کند که برای ایشان در برابر آن پوششی قرار نداده بودیم. این چنین [می‌رفت] و… راهی را دنبال نمود تا وقتی به میان دو سد رسید. در برابرآن دو [سد]، قومی را یافت که نمی‌توانستند هیچ زبانی را بفهمند. گفتند: «ای ذوالقرنین، یأجوج و مأجوج سخت در زمین فساد می‌کنند. آیا [ممکن است] مالی در اختیارت بگذاریم تا میان ما وآنان سدی قرار دهی؟»

گفت: «آنچه پروردگارم به من در آن تمکن داده، [از کمک مالی شما] بهتر است. مرا با نیروی [انسانی] یاری کنید تا میان شما وآنها سدی استوار بسازم. برایم قطعات آهن بیاورید.» تا آنگاه که میان دو کوه برابر شد، گفت: «بدمید!» وقتی که آن [قطعات] را آتش گردانید، گفت: «مس گداخته بیاورید تا رویش بریزم.» [در نتیجه اقوام وحشی] نتوانستند از آن [مانع] بالا بروند و نتوانستند سوراخش کنند. گفت: «این رحمتی از جانب پروردگار من است؛ و چون وعده پروردگارم فرا رسد، آن [سد] را درهم می‌کوبد، و وعده پروردگارم حق است.» در آن روز آنان را رها می‌کنیم تا موج آسا بعضی با برخی درآمیزند و [همین که] در صور دمیده شود، همه آنها را گرد خواهیم آورد. [سوره کهف، ۸۲ ـ ۹۹].(پایگاه اطلاع رسانی مرکز پژوهش های ایرانی و اسلامی،ذوالقرنین یا کوروش،۱۴۰۱).

در قرآن از نام ، ولادت و در حقیقت از جزئیات زندگی ذوالقرنین سخنی به میان نیامده است و در حقیقت شیوه قرآن در مورد قصه های گذشتگان به همین نحو می باشد و به جزئیات نمی پردازد.

از ایات یاد شده در سوره مبارکه “کهف” در مورد ذوالقرنین قطع به یقین مواردی چون: شهرت و مطرح بودن ایشان حداقل نزد گروهی در عصر پیامبر گرامی اسلام ، مومن به خدا بودن وی ، اعطای  اختیار گسترده خداوند به ایشان را می توان مستفاد کرد. حال اینکه ذوالقرنین پیامبری از پیامبران الهی بوده و به ایشان وحی می شده یا اینکه مورد تایید و نماینده و وزیر پیامبری بوده و یا اینکه شخصیتی به مانند : لقمان حکیم بوده است حقیقتا از موضوعات تخصصی و دقیقی است که بر عهده متخصصان و مجتهدان در علوم مربوطه می باشد.

ذوالقرنین و کوروش هخامنشی:

قرون متمادی مفسران و متکلمان و اندیشمندان اسلامی افرادی چون:اسکندر مقدونی را ذوالقرنین قرآن معرفی می کردند.

اما بعضی دیگر گفته‌اند: ذوالقرنین همان کوروش است از شاهان هخامنشی که از ۵۳۹ تا ۵۶۰ق.م می‌زیست و همو بود که امپراتوری ایرانی را تأسیس و میانه دو منطقه پارس و ماد را جمع نمود، بابل را مسخّر کرد، به یهود اجازه مراجعت از بابل به اورشلیم را داد، در بنای هیکل کمکها کرد، آنگاه به سوی یونان حرکت نمود و بر آنجا مسلط شد، سپس رو به سوی مشرق نهاد و تا اقصی نقطه مشرق پیش رفت.

این قول را بعضی از علمای معاصر یعنی«سیداحمدخان هندی» ابداع کرده و مولانا «ابوالکلام آزاد» در ایضاح و تقریبش سخت کوشیده است. اجمال مطلب اینکه آنچه قرآن از وصف ذوالقرنین آورده، با این پادشاه بزرگ تطبیق می‌شود؛ زیرا اگر ذوالقرنین قرآن مردی مؤمن به خدا و به دین توحید بود، کوروش نیز بود؛ اگر او پادشاهی عادل و رعیت‌پرور و دارای سیره رفق و رأفت و احسان بود، این نیز بود؛ اگر او نسبت به ستمگران و دشمنان مردی سیاستمدار بود، این نیز بود؛ اگر خدا به او از هر چیزی سببی داد، به این نیز داد؛ و اگر میانه دین و عقل و فضایل اخلاقی و عدّه و عُده و ثروت و شوکت و انقیاد اسباب برای او جمع کرده، برای این نیز جمع کرد.( پایگاه اطلاع رسانی مرکز پژوهش های ایرانی و اسلامی،ذوالقرنین یا کوروش،۱۴۰۱).

در واقع جدیدترین تفسیر و نظریه در باب تطبیق ذوالقرنین با شخصیت های تاریخی مسلم همین تفسیر فوق میز باشد یعنی کوروش هخامنشی را ذوالقرنین قرآن دانستند. همانطور که در مطلب فوق آشکار است نخستین بار سیداحمدخان هندی این تفسیر و نظریه را مطرح کرد ولی با تلاش های قلمی دانشمند بزرک جناب ابوالکلام آزاد این قول و تفسیر در جهان اسلام و بلکه در دنیا به عنوان یک نظریه قابل تامل مطرح شد و بعدها در بین مفسران و فقهای مطرح جهان اسلام طرفدارانی پیدا کرد و تاییداتی گرفت.

علامه سید محمد حسین طباطبایی صاحب تفسیر عظیم المیزان در بحث و تفسیر ضمن سوره کهف و ایات مربوط به ذوالقرنین  اعلام می دارند : علامه طباطبایی در این مورد نظر قطعی نداد‌ه‌اند و به گفته ایشان، با بررسی وقایع تاریخی در مورد کورش و صفاتی که قرآن برای ذوالقرنین ذکر کرده، می‌توان این دو شخصیت را بر یکدیگر انطباق داد. (خبرگزاری بین المللی قرآن،استدلال های علامه طباطبایی در باب ذوالقرنین بودن کوروش،کد خبر: ۳۶۵۸۰۱۷)

از نظر علامه طباطبایی تطبیق های دیگر در مورد ذوالقرنین با دلایل قرآنی و تاریخی کاملا مردود تلقی می شود و نزدیک ترین این تطبیق ها بین ذوالقرنین و کوروش هخامنشی می باشد. آیت الله مکارم شیرازی از مشهور ترین و پر تالیف ترین مراجع  تقلید در سه دهه اخیر در تفسیر گران سنگ نمونه ذیل تفسیر ایات مربوط به ذولقرنین تطبیق ذوالقرنین و کوروش هخامنشی را نزدیکترین نظریه می دانند. (پایگاه اطلاع رسانی آیت الله مکارم شیرازی).

نظر دو مرجع تقلید معاصر در مورد کوروش هخامنشی:

۱-آیت الله لطف الله صافی گلپایگانی: پرورش یافته در حوزه علمیه قم و از برجسته ترین شاگردان ایت الله سید حسین طباطبایی بروجردی؛”زعیم حوزه های علمیه و مرجع  اعلای جهان تشیع به مدت۱۵سال”. ایت الله صافی به مدت حدودا سه دهه مرجع تقلید بوده اند. ایشان در سال ۱۳۹۶ در حدود صد سالگی شعری سروده اند که ابیات ابتدایی آن به شرح ذیل می باشد:

ما را ز کورش و کی و جم اعتبار نیست/ فخری به داریوش و به اسفندیار نیست

مرده است دور رستم و سیروس و کیقباد / ما را به جاهلیت آن دوره کار نیست(خبرگزاری تسنیم)

معظم له آن دوران از تاریخ ایران زمین و شخصیت های تاریخی نام برده را در مجموع دوران جاهلی و جاهلیت می داند و تماما نگاه و دید ایشان به تاریخ دوران اسلامی می باشد. طبیعتا این نوع نگاه در بین مراجع و فقهای معظم تشیع و اهل تسنن اهل ایران نگاهی پررنگ و قوی می باشد.

۲-ایت الله سید محمد صادق حسینی روحانی:از خاندان برجسته حسینی روحانی و پرورش یافته حوزه علمیه نجف،ایشان از برجسته ترین و جوان ترین شاگردان حوزه درسی ایت الله سید ابوالقاسم خویی؛”ایشان بیش از دو دهه جزء سه مرجع تقلید مطرح در جهان تشیع  بوده اند.”

آیت الله روحانی بیش از ۶۰سال مرجع تقلید بوده اند. در سال ۱۴۳۱ه.ق طی استفتایی از معظم له در مورد کوروش هخامنشی سوال شده است متن استفتا و پاسخ ایت الله در ذیل عینا نقل می شود: نظر جنابعالی درباره کوروش شاه ایران باستان چیست؟ با توجه به اینکه عده ای در مدح و عده ای در ذم وی می گویند…(کد استفتا: ۵۰۴۵۲)

باسمه جلت اسمائه، پادشاه بزرگوار، خدمت گذار و غیرظالمی بوده و برای مجتمع غیر از فراهم کردن راحتی در فکرش چیزی نبوده است. مرد متفکر دانشمندی بوده است که نوشته هایش در حقوق بشر همیشه مورد استفاده بوده است و بعضی از بزرگان مفسرین او را یکی از انبیاء می دانند ولی برای من هنوز ثابت نشده است شاید علت آن هم عدم تتبع من باشد.(پایگاه اطلاع رسانی ایت الله سید محمد صادق حسینی روحانی)

مولف موسوعه عظیم و گرانسنگ”فقه الصادق” در مورد کوروش هخامنشی نظرات صریح و قابل توجهی دارند و مطلقا از نگاه اجتهادی ایشان نه تنها توهین و کوچک شمردن به شخصیت های خدوم و دانشمند و مدبر ایران باستان جایز نیست بلکه تکریم  و به نیکی یاد کردن از  اینان در منافات با دین مبین و پیامبر عظیم الشان و ائمه هدی قرار ندارد.

سه جانفدای میهن؛ سه فرمانروای عالی مقام ایران زمین :

 در طول تاریخ دیرین ایران عزیز، تنها سه فرمانروا در جنگ به‌دست نیروهای خارج جان سپردند: ۱-کوروش بزرگ هخامنشی که در جنگ با ماساژت‌ها زخمی شد و سپس جان سپرد ۲-پیروز اول ساسانی که در جنگ با هپتال‌ها در نبرد بلخ جان سپرد. ۳- رهبر معظم ایران سید علی خامنه‌ای که در جنگ با اسرائیل و آمریکا (یعنی با متجاوزین به دختران خردسال در اپستین و میناب ایران) به شهادت رسید. (جواد قارایی،خبرگزاری خبر آنلاین به نقل از خبرگزاری صداو سیما) سند افتخار و شرافت و  مظلومیت ایران زمین هستند و هر ایرانی با وجدان فارغ از هر قومیت و زبان و گویش و دین و مذهبی  مفتخر است.

۷ آبان هرسال: چند سالی (بیش از یک دهه) در روز ۷ آبان ماه هر سال عده ای با جمع شدن در آرامگاه منسوب به کوروش هخامنشی در پاسارگاد این روز را گرامی می دارند و به گذشته پر افتخار ایران زمین افتخار می کنند. اینکه در این موضوع هم نگاه امنیتی و پچ پچ های مشکوک سیطره دارد و در حقیقت در زادگاه این مرد بزرگ عده ای از هم وطنان او حق جمع شدن در آرامگاه او را ندارند طنز تلخی است که فقط در کشور ما وجود دارد. خطاب به حضرات مسئولین  در این حیطه می گویم که ترس و واهمه نداشته باشید ایران و داشته هایش باهم زیباتر و افتخار آمیزتر می باشد.

انتهای پیام