کاهش تاریخی سرمایه گذاری خارجی در ایران/چرا کمتر از یک میلیارد دلار؟

وضعیت اقتصادی ایران در سال های اخیر با چالش های مختلفی از جمله نااطمینانی های داخلی و فشارهای بین المللی مواجه بوده است. بر اساس گزارش های منتشر شده از سوی مرکز آمار، هم نرخ رشد اقتصادی و هم رشد سرمایه گذاری به عنوان عناصر اصلی توسعه اقتصادی با کاهش مواجه شده است.

بر اساس اطلاعات جدید منتشر شده، دو شاخص مهم «سرمایه گذاری خارجی» و «بدهی خارجی» همچنان در حال کاهش هستند. کاهش بی‌سابقه جذب سرمایه از منابع بین‌المللی و کاهش بدهی خارجی نشان‌دهنده کاهش دسترسی به منابع جدید و همچنین از دست دادن اعتماد جهانی به ایران است.

سرمایه گذاری خارجی: هنوز کمتر از 1 میلیارد دلار

مرکز آمار اخیرا گزارش هایی از سرمایه گذاری خارجی برای سال های 1402 و 1403 هجری قمری ارائه کرده است. بر اساس این آمار، حجم سرمایه گذاری خارجی در سال 1402 هجری شمسی از 576 میلیون دلار فراتر نرفت که کمترین رقم ثبت شده در 22 سال گذشته است. در سال ۱۴۰۳ هجری قمری این شاخص با اندکی افزایش به ۹۶۶ میلیون دلار رسید اما هنوز از مرز میلیارد دلار عبور نکرده است. کارشناسان معتقدند این افزایش محدود بیشتر ناشی از چند پروژه خاص است و نمی توان آن را نشانه بهبود پایدار دانست.

مقایسه با دوره قبل نشان می دهد که سرمایه گذاری خارجی در سال 2011 به 4 میلیارد و 489 میلیون دلار رسیده است که بالاترین میزان در دو دهه اخیر است. اما با اعمال تحریم ها در سال 1389 و تشدید محدودیت ها بر تجارت و صادرات نفت، این شاخص کاهش یافت و در سال 1393 به کمتر از یک میلیارد دلار رسید و پس از توافق هسته ای در سال 1393 وضعیت اندکی بهبود یافت و در سال 1394 حجم سرمایه گذاری خارجی به 3 میلیارد و 223 میلیون دلار رسید. اما این روند بعدها با خروج آمریکا از برجام در سال 2017 و بازگشت تحریم ها به سمت پایین برگشت. بر این اساس سرمایه گذاری های خارجی کشور از 2 میلیارد و 709 میلیون دلار در سال 1396 به کمتر از یک میلیارد دلار کاهش یافت.

عوامل داخلی مانند مقررات پیچیده، تورم بالا، تصمیمات ناگهانی و بی ثباتی اقتصادی در کنار آثار تحریم ها نقش مهمی در کاهش جذابیت سرمایه گذاری خارجی داشتند.

کاهش بدهی خارجی؛ خوب یا بد

آمارهای مرکز آمار حاکی از آن است که بیشترین میزان بدهی خارجی طی 9 سال گذشته در سال 1395 به ثبت رسیده است که بالغ بر 12 میلیارد و 136 میلیون دلار بوده است. اما با بازگشت تحریم ها و خروج آمریکا از برجام در سال 2017، مشابه کاهش سرمایه گذاری خارجی، میزان بدهی ها نیز کاهش یافته است. در سال 1403 هجری قمری بدهی خارجی ایران به 4 میلیارد و 862 میلیون دلار رسید. همچنین گزارش های اخیر نشان می دهد که در فاصله بهار تا آگوست امسال، سرمایه گذاری خارجی به بیش از 5 میلیارد دلار رسیده است.

قابل ذکر است که کاهش بدهی خارجی لزوما به معنای روند منفی نیست. زیرا افزایش بدهی خارجی در چارچوب استفاده از آن برای تامین مالی پروژه های عمرانی و زیربنایی را می توان بیانگر اعتماد جامعه جهانی به اقتصاد کشور دانست. اما اگر هدف این بدهی پر کردن کسری بودجه و تامین هزینه های جاری باشد نه ایجاد فرصتی برای توسعه، اقتصاد کشور را در معرض وابستگی های جدی قرار دهد.