مقایسه صنعت نفت ایران با آرامکو و پتروناس/ چرا ایران عقب مانده است؟

چابک در صنعت نفت ایران: ریشه ها، موانع و درس های بین المللی

بحران استراتژیک در قلب صنعت انرژی قرار دارد

«چابکی در شرکت ملی نفت ایران» مفهومی است که به بازسازی ساختار سازمانی محدود می شود، اما به نقطه ای حیاتی در استراتژی صنعت انرژی کشور تبدیل شده است. وزارت نفت پس از سال‌ها گسترش بوروکراسی و تجمیع لایه‌های پیچیده تصمیم‌گیری، تلاش جدی برای بازتعریف عملکرد این نهاد داشته است. هدف این روند بهبود بهره وری است و علیرغم حمایت های گسترده، برخی از منتقدان آن را به عنوان “پاسخ دیرهنگام به رقبا” توصیف می کنند.

تعریف چابکی در صنعت نفت

طبق تعاریف مدیریتی، چابکی به معنای ساده‌سازی تصمیم‌گیری، کاهش بوروکراسی و تسریع واکنش به تحولات بازار است. اما در صنعتی مانند نفت که پیچیدگی های فنی و امنیتی زیادی دارد، انعطاف پذیری به معنای بازتعریف رویکردها و نقش هاست. مهدی آذرین، کارشناس انرژی معتقد است که این مفهوم در ایران به معنای حذف بروکراسی غیرضروری در اقدامات فنی و مالی است نه صرفاً کاهش ابعاد سازه یا تغییر ظاهر آن. ساختار فعلی شرکت ملی نفت به دلیل چند لایه بودن بین شرکت مادر و سطوح اجرایی، پاسخگویی سریع به نیازهای بازار را بسیار دشوار می کند.

– عدم دستیابی به برنامه های گذشته

سابقه طرح های مرتبط با چابکی در ایران به دهه 80 برمی گردد که پس از تقسیم شرکت ملی نفت به چهار منطقه اصلی، تلاش شد تا سرعت تصمیم گیری در سطوح عملیاتی افزایش یابد. اما این طرح ها هرگز اجرا نشدند. اکنون پس از گذشت دو دهه، اصلاح ساختار سازمانی و تفویض اختیار جایگاه ویژه ای یافته است. آذرین یکی از بزرگترین مشکلات این طرح ها را ترس از اشتباه در تصمیم گیری و اجتناب مدیران از پذیرش مسئولیت می داند. این امر به طور قابل توجهی روند تصویب پروژه را طولانی می کند.

الهام از آرامکو: ساده کردن زنجیره تصمیم گیری

آرامکو عربستان سعودی به عنوان یکی از موفق ترین نمونه های جهانی نشان داده است که بهره وری را می توان از طریق بازسازی در بسیاری از سطوح استراتژیک، عملیاتی و پشتیبانی به طور قابل توجهی افزایش داد. آرامکو با استفاده گسترده از زیرساخت های دیجیتال، زمان مورد نیاز برای تایید پروژه های جدید را از ماه ها به هفته ها کاهش داد. گزارش های موسسه انرژی آکسفورد برای سال 2023 تایید می کند که ساختار جدید آرامکو منجر به افزایش 25 درصدی بهره وری در طول یک دهه شده است. آذرین معتقد است که اگر انعطاف در ایران با تحول دیجیتال مرتبط نباشد، احتمالاً تنها به تغییر ظاهر ساختار محدود خواهد شد.

پتروناس و مدل تمرکززدایی

مدل پتروناس مالزی که بر استقلال اداری و دور شدن از وابستگی مستقیم به دولت تمرکز دارد، نشان داده است که چگونه می توان به تغییرات مثبت دست یافت. در این ساختار مدیریت خط مشی و اجرایی از هم جدا شده و مدیران با شاخص های عملکرد ارزیابی می شوند. برخلاف سیستم مدیریت در ایران، در پتروناس تجربه و حتی شکست در پروژه ها بخشی از فرآیند یادگیری است. آذرین تایید می کند که عدم تمایل به پذیرش ریسک در ایران یکی از موانع اصلی چابکی است.

بوروکراسی و روند کند در ایران

در ساختار فعلی شرکت ملی نفت ایران، مراحل تصویب قراردادها و پروژه ها چندین مرحله از جمله بررسی در کمیته های مختلف را طی می کند. به گزارش آذرین، این سیستم که از دهه 1450 برای پروژه های عظیم آن زمان طراحی شد، امروزه به عاملی مهم در کاهش بازده تبدیل شده است. مقایسه ها نشان می دهد که زمان مورد نیاز برای تایید قرارداد EPC در ایران حدود 240 روز کاری است در حالی که این رقم در پتروناس نزدیک به 75 روز است.

ضرورت تحول دیجیتال در چابکی

امروزه چابکی بدون استفاده از فناوری های دیجیتال غیرممکن است. اما در شرکت ملی نفت هنوز بسیاری از عملیات ها با روش های سنتی انجام می شود. شرکت‌های نفتی بین‌المللی مانند پتروناس در استقرار سیستم‌های مبتنی بر داده‌ها مانند Digital Twin که نظارت بلادرنگ و مدیریت از راه دور را امکان‌پذیر می‌سازد، سرآمد هستند. به گزارش آذرین، ایران همچنان در ابتدای این راه است.

ایجاد تعادل بین اختیار و مسئولیت

تجربیات بین المللی نشان می دهد که موفقیت در Agile زمانی امکان پذیر است که تعادل مناسب بین مسئولیت ها و اختیارات مدیریتی ایجاد شود. در شرکت هایی مانند آرامکو و پتروناس، مدیران دارای اختیارات کامل تصمیم گیری در مورد پروژه های با ارزش خاص هستند و مسئولیت نتایج آنها را بر عهده دارند. اما در ایران این آزادی عمل کمتر مشخص است و مدیران ترجیح می‌دهند تصمیمات حساس را به سطوح بالاتر منتقل کنند که باعث کندی بیشتر می‌شود.

سه عنصر کلیدی برای موفقیت

موفقیت در روش چابک به سه عنصر اصلی بستگی دارد: تغییر ساختار بوروکراتیک و تمرکززدایی، استفاده از ابزارهای دیجیتال برای تصمیم‌گیری سریع‌تر و تغییر فرهنگ سازمانی برای تشویق ریسک‌پذیری و نوآوری. آذرین هشدار می دهد در صورتی که این سه محور به صورت همزمان در نظر گرفته نشود، نتایج تفاوت چندانی با برنامه های قبلی نخواهد داشت.

چشم انداز آینده صنعت نفت در ایران

با وجود پتانسیل بالا در منابع انسانی و زیرساخت ها، صنعت نفت ایران همچنان با محدودیت های جدی از جمله بروکراسی پیچیده مواجه است. تجارب موفق جهانی مانند آرامکو و پتروناس نشان داده اند که تاب آوری واقعی مستلزم تغییر در ساختار سازمانی، فناوری و فرهنگ است. اگر ایران بتواند این تغییرات را اعمال کند، می تواند جایگاه خود را در رقابت جهانی بهبود بخشد. در غیر این صورت، صنعت نفت کشور همچنان با چالش هایی روبرو خواهد بود که مانعی جدی بر سر راه پیشرفت است.